علم ، بسيارى از مسائل را از آن خارج دانسته و به يك علم ديگر الحاق كنيم كه همين طرح ما را در تعيين موضوع علم كلام و تمايز كلام از فلسفه به كار خواهد آمد . از همين رو چنين به نظر مىرسد كه طرح مباحثى چون بحث نظر « 1 » امور عامّه ، « 2 » جواهر و اعراض ، اثبات واجب و پاره‌اى از صفات او خارج از محدودهء علم كلام مىباشد . « 3 » ابتكار خواجه نصير الدين طوسى در تجريد حكيم طوسى با اين كه خود از ناموران علوم عقلى و منطق اسلامى است ، به رسم كتب تحقيقى فنّ به طرح موضوع ، مبادى ، مسائل و بالاخره رءوس هشتگانهء علم كلام نپرداخته است « 4 » ، در اينجا چنين به نظر مىآيد كه خود حكيم طوسى از يك سو متوجّه طرح نادرست پاره‌اى از مسائل علم كلام در آن بوده و از سوى ديگر بناى كتاب خود را بر فلسفه دين پى نهاده تا علم كلام ، و به تعبير دقيق‌تر وى در صدد تبيين بنيادهاى عقلى اعتقادات و تحليل عقلى آنها بوده ، پيش از آن كه به بناى كلامى آن توجّه داشته باشد ، و چنان كه قبلا گذشت وى از عقلىگرايان در كلام بوده و اصول عقلى را حاكم بر مبانى دينى مىدانسته است از همين رو وى نام « تجريد الاعتقاد » يا « تجريد العقائد » را براى نگاشته خود برگزيده است .

--> ( 1 ) . اين بحث در واقع همان آموزه معرفت‌شناسى و امكان آن مىباشد . ( 2 ) . پيشتر نظر ملا صدرا و شيخ الرئيس در الحاق آن به فلسفه بيان شد . ( 3 ) . و از سويى مباحثى چون ايمان ، وحى ، دين و غيره از مسائل علم كلام مىباشد . ( 4 ) . در برخى از كتب پس از تجريد همچو مواقف و مقاصد و شرح‌هاى اين دو به همين امور پرداخته شده ، ولى متأسّفانه بدون توجّه به تمايز كلام و فلسفه ، خلط فاحشى در تعيين اين امور صورت گرفته است .